पुनर्जनन पद्धती प्लॅनेरीया या प्राण्यात आढळते. प्लॅनेरीया हा एक सपाट कृमी (flatworm) आहे, जो पुनर्जनन क्षमतेसाठी ओळखला जातो. जर प्लॅनेरीयाचा कोणताही भाग तुटला, तर तो भाग स्वतःहून एक नवीन पूर्ण जीव बनवू शकतो. ही पुनर्जनन प्रक्रिया फ्रॅगमेंटेशन म्हणून ओळखली जाते.

लॅक्टोबॅसिलस ब्रुईस या सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने सिडार हे पेय तयार केले जाते. हा सूक्ष्मजीव किण्वन प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो आणि साखर अल्कोहोलमध्ये परिवर्तित करण्यात मदत करतो. सिडार हे सफरचंदाच्या रसाच्या किण्वनामुळे तयार होणारे एक अल्कोहोलिक पेय आहे.

जनुकातील एखादे न्युक्लिओटाइड अचानक आपली जागा बदलते, यामुळे जो लहानसा बदल घडून येतो, त्या बदलाला उत्परिवर्तन असे म्हणतात. उत्परिवर्तनामुळे जीवांच्या आनुवंशिक रचनेत विविधता निर्माण होते आणि हे नैसर्गिक निवडीच्या प्रक्रियेमध्ये महत्त्वाचे ठरते.

महाराष्ट्रातील तारापूर हे भारतातील प्रमुख अणुऊर्जा निर्मिती केंद्र आहे. तारापूर अणुऊर्जा केंद्र (TAPS) हे भारतातील पहिले अणुऊर्जा केंद्र असून, येथे अणुशक्तीचा उपयोग करून मोठ्या प्रमाणावर विद्युतनिर्मिती केली जाते.

विंचू हे संधीपाद (Arthropoda) संघाचे उदाहरण आहे. संधीपाद संघामध्ये शरीर संधायुक्त असते आणि त्यामध्ये बहुभुजपाद (jointed appendages) असतात. संधीपाद हे प्राणी समूहाच्या संख्येने सर्वात मोठ्या संघांपैकी एक आहे, ज्यामध्ये कीटक, कोळी, खेकडे आणि विंचू यांचा समावेश होतो.

वरील गटातील पेरीपॅटस हा वेगळा आहे, कारण तो अॅनेलिड आणि आर्थ्रोपोडा यांच्यातील संक्रमणात्मक जीव (transitional organism) आहे, तर इतर सर्व जलीय किंवा अर्धजलीय कशेरुकी आहेत.
- डकबील प्लॅटिपस – सस्तन प्राणी (Mammal)
- पापलेट – मासा (Fish)
- लंगफीश – मासा (Fish)
- पेरीपॅटस – आर्थ्रोपोडाशी संबंधित प्राणी

त्वचा आणि मेलेनिन यांच्यातील संबंध असा आहे की मेलेनिन हा त्वचेच्या रंगासाठी जबाबदार असतो.
त्याचप्रमाणे, स्वादुपिंड आणि इन्सुलिन यांच्यातील संबंध असा आहे की इन्सुलिन हा स्वादुपिंडाद्वारे स्रवला जाणारा महत्त्वाचा हार्मोन आहे, जो शरीरातील रक्तातील साखर नियंत्रित करतो.

वरील विधान असत्य आहे.
नीलक्रांती म्हणजे जलचर संसाधनांच्या वाढीस चालना देण्यासाठी मत्स्यपालन आणि जलचर शेतीचा व्यापक विकास. पाण्याचा वापर करून उपयोगी जीवांची निर्मिती करणे हा संकल्पना नीलक्रांतीशी संबंधित नाही.

W.H.O. म्हणजे World Health Organization (जागतिक आरोग्य संघटना).
ही संस्था 7 एप्रिल 1948 रोजी स्थापन करण्यात आली असून, ती आंतरराष्ट्रीय आरोग्य विषयक समस्या हाताळण्यास समर्पित आहे. W.H.O. चे मुख्यालय जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड येथे आहे.

पुरुषामध्ये 44 + XY प्रकारचे गुणसूत्र (Chromosome) असतात, तर स्त्रियांमध्ये 44 + XX गुणसूत्र असतात. XY गुणसूत्र जोडी पुरुष लिंग निर्धारणासाठी जबाबदार असते.

कासवाला उभयचर न मानण्याची दोन शास्त्रीय कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. त्वचेची रचना - उभयचर प्राण्यांची त्वचा ओलसर आणि गुळगुळीत असते, परंतु कासवाची त्वचा कोरडी आणि खवलेयुक्त असते, जी सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये आढळते.


2. श्वसन प्रक्रिया - उभयचर प्राणी जीवनाच्या एका टप्प्यावर जलश्वसन (gill breathing) करतात, परंतु कासवाचे संपूर्ण आयुष्यभर फुफ्फुसांद्वारे (lung breathing) श्वसन होते.

जलविद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणण्याची दोन शास्त्रीय कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. सतत उपलब्धता - हे ऊर्जास्रोत असीमित स्वरूपात उपलब्ध असतात आणि निसर्ग चक्रांमुळे सतत पुनर्निर्मित होतात.


2. पर्यावरणपूरक स्रोत - या स्रोतांचा वापर केल्याने प्रदूषण होत नाही आणि ते नैसर्गिक संतुलन बिघडवत नाहीत.

व्यायाम केल्यानंतर थकल्यासारखे वाटण्याची दोन शास्त्रीय कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. लैक्टिक अॅसिडचा साठा - जोरदार व्यायाम करताना स्नायूंमध्ये ऑक्सिजनचा तुटवडा निर्माण होतो, त्यामुळे अनाॲरोबिक श्वसनामुळे (Anaerobic Respiration) लैक्टिक अॅसिड तयार होते, जे स्नायूंमध्ये साठल्याने थकवा जाणवतो.


2. ऊर्जेची कमी - सतत हालचालींमुळे शरीरातील एटीपी (ATP) ऊर्जेचा झपाट्याने वापर होतो, त्यामुळे तात्पुरता थकवा येतो.

किरणोत्सारी प्रदूषणाचे मानवी शरीरावर होणारे चार दुष्परिणाम पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. डीएनए नुकसान - किरणोत्सारामुळे पेशींमधील डीएनए संरचनेत बदल होऊ शकतात, ज्यामुळे उत्परिवर्तन (mutation) आणि कर्करोग होण्याची शक्यता वाढते.


2. कर्करोगाचा धोका - दीर्घकाळ किरणोत्साराच्या संपर्कात राहिल्यास त्वचा, रक्त, फुप्फुसे आणि इतर अवयवांचा कर्करोग होऊ शकतो.


3. प्रजननसंस्थेवर परिणाम - किरणोत्सारामुळे प्रजननक्षमतेवर परिणाम होऊन वंध्यत्व येऊ शकते आणि भविष्यातील पिढ्यांवर आनुवंशिक दोष निर्माण होऊ शकतात.


4. रोगप्रतिकारशक्ती कमजोर होणे - किरणोत्सारामुळे शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते, ज्यामुळे संसर्ग आणि इतर आजार होण्याचा धोका वाढतो.

\begin{tcolorbox[quicktip]
किरणोत्सारी प्रदूषण टाळण्यासाठी सुरक्षात्मक साधनांचा वापर, नियंत्रित संपर्क आणि कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
\end{tcolorbox

आपत्तीच्या व्याप्तीचा विचार करताना खालील चार महत्त्वाच्या बाबी विचारात घ्याव्या लागतात:


1. आपत्तीची तीव्रता आणि परिणामक्षेत्र - आपत्तीमुळे प्रभावित होणाऱ्या भौगोलिक भागाचा आणि तेथील लोकसंख्येचा विचार करणे आवश्यक आहे.


2. मूलभूत सुविधा आणि संसाधने - पाणी, अन्न, वीज, दळणवळण आणि वैद्यकीय सुविधा यांची उपलब्धता तपासणे महत्त्वाचे आहे.


3. बचाव आणि पुनर्वसन योजना - आपत्तीमधून सुरक्षिततेसाठी तातडीच्या मदतीची आवश्यकता आणि पुनर्वसनासाठी उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.


4. सरकारी आणि स्वयंसेवी संस्थांचे योगदान - आपत्ती निवारण आणि मदतीसाठी प्रशासन, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक नागरिक यांचे समन्वय महत्त्वाचा ठरतो.


% Quicktip
\begin{tcolorbox[quicktip]
आपत्ती व्यवस्थापन योग्य प्रकारे केल्यास जीवित व वित्तहानी कमी करता येते आणि प्रभावित क्षेत्राचे लवकर पुनरुत्थान होऊ शकते.
\end{tcolorbox

सूक्ष्मजैविक प्रक्रियेद्वारा मिळणारी दोन प्रमुख इंधने:


1. बायोगॅस - जैविक कचऱ्याच्या किण्वनाद्वारे निर्माण होते आणि स्वयंपाक व ऊर्जानिर्मितीसाठी वापरले जाते.

2. इथेनॉल - ऊसाच्या रसापासून तयार होते आणि वाहनांमध्ये जैवइंधन म्हणून वापरले जाते.


या इंधनांचा वापर वाढविणे का गरजेचे आहे?


- नूतनीकरणक्षम स्रोत - ही इंधने अपारंपरिक व पुनर्वापरयोग्य असल्यामुळे पर्यावरणपूरक आहेत.

- प्रदूषण कमी होणे - इंधनाच्या ज्वलनाने कमी प्रमाणात कार्बन उत्सर्जन होते, त्यामुळे पर्यावरण संरक्षणास मदत होते.

- स्वदेशी उत्पादनाला चालना - जैवइंधनामुळे परदेशी इंधनांवर असलेले अवलंबित्व कमी होते.

डी.एन.ए. फिंगरप्रिंटिंग म्हणजे जीवाच्या डीएनएतील अनोख्या संरचनांवर आधारित त्याची ओळख पटवण्याची जैव तांत्रिक प्रक्रिया. प्रत्येक व्यक्तीच्या डीएनए संरचनेतील काही भाग विशिष्ट असतात, त्याद्वारे त्याला ओळखता येते.


डी.एन.ए. फिंगरप्रिंटिंगचा वापर प्रामुख्याने खालील क्षेत्रांमध्ये केला जातो:


1. गुन्हे अन्वेषण (Forensic Science) - गुन्हेगार ओळखण्यासाठी आणि पुरावे गोळा करण्यासाठी.

2. पितृत्व परीक्षण (Paternity Test) - अनुवंशिक नाते संबंध निश्चित करण्यासाठी.

3. वैद्यकीय संशोधन आणि रोगनिदान - अनुवांशिक आजार शोधण्यासाठी.

4. वन्यजीव संरक्षण (Wildlife Conservation) - लुप्तप्राय प्रजातींचे अध्ययन आणि तस्करी रोखण्यासाठी.

उत्तर : मूलपेशी (Stem Cells) या शरीरातील अशा अद्िवतीय पेशी आहेतज् या िवभाजन करूनस् व-
तःची पुनरुत्पत्ती करू शकतात आ िण इतर िविशष्ट का य करणाऱ्या पेशींमध्येरू पांत िरत होऊ शकतात.त्
या शरीराच्या पु नरुत्पत्ती आ िण ऊतींच्या दुरुस् तीमध्ये महत्त्वाची भू िमका बजावतात.

क्लोनिंग म्हणजे अनुवंशिक दृष्ट्या एकसारख्या जीव किं वा पेशींची कृत्रिमरीत्या निर्मिती करण्याची जैवतांत्रिक प्रक्रिया. या तंत्राद्वारे डीएनएच्या संपर्णू र्णसंरचनेची प्रतिकृती तयार के ली जाते. उदाहरणार्थ, 'डॉली' हे में ढीचे क्लोनिंगद्वारे तयार के लेले पहिले सस्तन प्राणी आहे.

जनुकीयदृष्ट्या उन्नत पिके (Genetically Modified Crops) म्हणजे असे पिके, ज्यांचे जनुकीय संरचनांमध्ये बदल करून त्यांना विशिष्ट गुणधर्म दिले जातात. हे बदल मुख्यतः कीड प्रतिकार, उत्पादनवाढ, पोषणमूल्य सुधारणा आणि पर्यावरणीय परिस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी केले जातात. उदाहरणार्थ, 'Bt कापूस' हे कीटक-प्रतिरोधक जनुकीय पिकाचे उदाहरण आहे.

समुदरात् विविध कारणांनी पेटरो् लिअम तेलाची गळती होते. हे तेल जलचरांसाठी घातक विषारी ठरू शकते. पाण्यावर आलेला तेलाचा तवंग यांत्रिक पद्धतीने दर करणे सोपे नाही. पण अल्कॅ ू निव्होरॅ क्स बॉरक्युमेन्सिस व स्यडोमोनास जीवाण ू ंमध्ये ू पिरिडिन्स व इतर रसायने नष्ट करण्याची क्षमता आहे. त्या- मुळे तेलाचे तवंग नष्ट करायला या जीवाणंच्या सम ू हाचा वापर के ला जातो. त्यांना H.C.B. म्हणतात. ू H.C.B. हे हायड्रोकार्बनचे अपघटन करून त्यातील कार्बनचा ऑक्सिजन शी संयोग घडवन आणतात. ू या अभिक्रियेत CO2 व पाणी तयार होते.

ही आकृती पवन ऊर्जा जनित्राची (Wind Turbine) आहे. या प्रणालीत पवनचक्राच्या फिरण्याने वीज निर्मिती होते

या प्रकल्पात ऊर्जेचा स्रोत वारा (Wind Energy) आहे. वाऱ्याच्या वेगाने पंखेफिरतात आणि त्यामुळे जनित्राद्वारेविद्युतनिर्मिती होते.

वारा हा नूतनीकरणक्षम (renewable) आणि प्रदूषणमुक्त ऊर्जा स्रोत आहे. वीज निर्मिती प्रक्रियेत कोणतेही हरितगृह वायू उत्सर्जित होत नाहीत, त्यामुळे हा ऊर्जा स्रोत पर्यावरणस्नेही (eco-friendly) मानला जातो.

प्रथमोपचार पेटीत असलेली महत्त्वाची सहा साहित्ये खालीलप्रमाणे आहेत:


1. सॅनिटायझर किंवा अँटीसेप्टिक लिक्विड (Sanitizer/Antiseptic Liquid) – जखम स्वच्छ करण्यासाठी.

2. बँडेज आणि गॉझ पट्ट्या (Bandages and Gauze Pads) – जखम झाकण्यासाठी व रक्तस्त्राव थांबवण्यासाठी.

3. हायड्रोजन पेरॉक्साइड (Hydrogen Peroxide) – जखम निर्जंतुक करण्यासाठी.

4. वेदनाशामक आणि तापावरची औषधे (Painkillers and Fever Medicine) – वेदना किंवा तापासाठी, उदा. पॅरासिटामॉल.

5. फर्स्ट एड टेप आणि कात्री (First Aid Tape and Scissors) – जखम झाकण्यासाठी बँडेज किंवा गॉझ कापण्यासाठी.

6. प्लास्टर आणि अँटीसेप्टिक क्रीम (Plasters and Antiseptic Cream) – लहान जखमांसाठी संरक्षण आणि जंतुसंसर्ग टाळण्यासाठी.

अवशेषांगे (Vestigial Organs) म्हणजे अशी जैविक संरचना किं वा अवयव, जे पर्वी ू च्या काळात र्वी पर्वू र्वजांसाठी उपयुक्त होते, परंतुउत्क्रांतीच्या प्रक्रियेमुळे मानवी शरीरात त्यांचे कार्य कमी झाले आहे किं वा तेनिकामी झाले आहेत.

1. अपेंडिक्स (Appendix)
2. शिजलेले शेपटीचा हाड (Coccyx - Tailbone)

- अपेंडिक्स – गवत आणि कठीण वनस्पती पचवण्यासाठी कोल्हे आणि गवे यांसारख्या प्राण्यांमध्ये हे पूर्णतः विकसित असून कार्यक्षम असते.

- शेपटीचा हाड (Coccyx) – काही प्राण्यांमध्ये (माकडे, वानर) शेपटीचा उपयोग संतुलन ठेवण्यासाठी आणि झाडावर चढण्यासाठी होतो.

: वरील लक्षणे असलेला प्राणी इकिनोडर्माटा संघातील आहे. या संघाच्या प्राण्यांच्या त्वचेवर र्मा कॅल्शियम कार्बोनेटचे काटे असतात आ र्बो णि ते प्रचलनासाठी नलिकापाद (Tube Feet) वापरतात. उदाहरण : स्टारफिश (Starfish)

वरील लक्षणे असलेला प्राणी मासे वर्गातील (Pisces) आहे.
या वर्गाच्या प्राण्यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते (Streamlined) असते आणि ते कल्ल्यांद्वारे (Gills) श्वसन करतात.

उदाहरण: रोहू (Rohu)

शुक्राणंची ू निर्मिती वृषणांमध्ये (Testes) होते. वृषणांतील बीजांडनलिका (Seminiferous Tubules) शुक्राणूनिर्मितीसाठी जबाबदार असतात.

एका शुक्राणची सरासरी लांबी 50-60 मायक्रोमीटर (µm) असते.

शुक्रपेशी (Sperm Cells) मायोसीस (Meiosis) आणि मिथोसीस (Mitosis) या विभाजन पद्धतीद्वारे तयार होतात. शुक्रजंतुजनन प्रक्रियेत प्राथमिक बीजपेशींचे मायोसीसद्वारे शुक्राणंमध्ये ू परिवर्तन होते.

शुक्रपेशी (Sperm Cells) मायोसीस (Meiosis) आणि मिथोसीस (Mitosis) या विभाजन पद्धतीद्वारे तयार होतात. शुक्रजंतुजनन प्रक्रियेत प्राथमिक बीजपेशींचे मायोसीसद्वारे शुक्राणंमध्ये ू परिवर्तन होते

1. मूत्रमार्ग (Urethra)

2. लिंग (Penis)